Neuroróżnorodność w międzynarodowej wymianie młodzieży

Götz Kolle
Trener i facilitator

Neuroróżnorodność czyli różnorodność ludzkich umysłów

Podejście oparte na neuroróżnorodności zakłada, że istnieje wiele różnych typów mózgów, a występujące między nimi różnice są czymś normalnym i wartościowym.

Ludzie myślą w różny sposób i na różne sposoby odnoszą się do świata. Istnieją jednak osoby, które myślą i przetwarzają informacje w podobny sposób i to one stanowią większość populacji. Takich ludzi określa się mianem „neurotypowych”.

Z kolei termin „neuro-mniejszość” odnosi się do osób nieneurotypowych. To ludzie, których mózgi funkcjonują nieco inaczej niż u osób neurotypowych. Osoby takie określa się mianem „neuroatypowych”.

Neurotypowość i neuroatypowość

Średnio jedna osoba na siedem jest neuroatypowa. U takich osób na przykład postrzeganie, koncentracja, orientacja, szybkość myślenia, zdolność do abstrakcyjnego myślenia, pamięć robocza lub kontrola impulsów może przebiegać inaczej niż u osób neurotypowych.

Przejawem neuroatypowości może być między innymi autyzm, zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD), nadwrażliwość, dyskalkulia, dysleksja, dyspraksja, synestezja, jakiś szczególny talent oraz inne odbiegające od normy wzorce myślenia i odczuwania.

---

Neuroatypowi młodzi ludzie

Ponieważ istnieje wiele form neuroatypowości, trudno jest sformułować ogólną charakterystykę neuroatypowej młodzieży.

Niestety neuroatypowi młodzi ludzie mają często trudności z uzyskaniem akceptacji dla swoich szczególnych cech. Cierpią, ponieważ ich sposób myślenia i przetwarzania informacji jest oceniany negatywnie i korygowany. Stale słyszą więc takie uwagi jak: „nie wierć się”, „przestań bujać w obłokach”, „uważaj, niezdaro”, „weź się w garść” lub „nie wygłupiaj się”.

Neuroatypowa młodzież może się także wyróżniać pozytywnie dzięki swojej kreatywności, niekonwencjonalnemu myśleniu, autentyczności w komunikacji lub koncentracji na jakimś celu.

Neuroróżnorodność w międzynarodowej wymianie młodzieży

Na międzynarodowych spotkaniach chodzi o akceptację neuroróżnorodności i stworzenie inkluzywnego otoczenia, w którym wszyscy młodzi ludzie będą mieć równe szanse.

Pierwszym ważnym zadaniem osób prowadzących jest więc rozwijanie w grupie świadomości na temat neuroróżnorodności. Pomoże ono lepiej zrozumieć i uznać to, że młodzi ludzie na spotkaniu mogą różnić się między sobą predyspozycjami i możliwościami poznawczymi. A to może oznaczać różnice w zakresie myślenia, wiedzy, uczenia się i postrzegania.

---

Przykład 1:
Stefan już podczas spotkania przygotowawczego zwracał uwagę nieustannym machaniem nogami. Również w trakcie właściwego spotkania – mimo ciągłych upomnień – jest mu trudno usiedzieć spokojnie w czasie posiłków i zajęć. Powoduje to liczne problemy i konflikty z osobami prowadzącymi oraz innymi młodymi ludźmi.

Ważne jest, aby przed spotkaniem młodzieży zachować czujność i jak najwcześniej poznać młodych ludzi i ich indywidualne cechy. Oznaki lęku lub nietypowych zachowań, takich jak niepokój czy brak koncentracji, powinny zostać omówione z młodzieżą lub rodzicami jeszcze przed rozpoczęciem spotkania. Należy przy tym skupić się przede wszystkim na tym, czego konkretnie potrzebują młodzi ludzie, aby udział w spotkaniu przyniósł im korzyści. Np. w przypadku zdiagnozowanego ADHD, pomocne będzie zebranie bardziej szczegółowych informacji, aby zrozumieć problem i nauczyć się odpowiedniego reagowania.

---

Przykład 2:
Maria jest dobrze zintegrowana z grupą i bardzo lubiana. Jednak łatwo się irytuje i jest mniej wytrzymała od innych. W czasie porannej wycieczki po mieście i kąpieli po obiedzie, była jeszcze w dobrej formie, ale podczas popołudniowych zajęć nagle wybuchła. Była rozwścieczona i nikomu nie pozwala się do siebie zbliżyć.

Neuroatypowi młodzi ludzie są bardzo różni. Jednak nadmiar bodźców i stres to czynniki, które często prowadzą do problemów – dlatego podczas planowania spotkania należy o nich pamiętać lub w ogóle unikać takich sytuacji.

Zaplanowanie spotkania w otoczeniu ograniczającym dopływ bodźców(np. na wsi), zapewnienie wystarczającej liczby przerw i czasu na odpoczynek oraz dostępu do miejsc wyciszenia, wreszcie jasne struktury i przebieg programu, to konkretne elementy sprzyjające inkluzywności w wymianie  z perspektywy neuroróżnorodności

Z pewnością niektóre wyzwania ujawnią się dopiero podczas samego spotkania. W takich przypadkach ważne jest empatyczne podejście i bezpośrednia rozmowa o potrzebach poszczególnych osób. Może przydzielając pokoje warto uwzględnić szczególną potrzebę wycofania się i odpoczynku? A może da się zaplanować dodatkowe przerwy lub czas na relaks?

Regularne stosowanie krótkich uspokajających przerywników (np. technik relaksacyjnych, wizualizacji czy zajęć plastycznych) obok pobudzających energizerów, może pomóc w redukcji stresu i napięcia, i to nie tylko wśród neuroatypowej młodzieży.

---

Przykład 3:
Podczas wymiany Jan w wielu sytuacjach czuje się przytłoczony. Szybko traci orientację, nie wie, gdzie powinien się znajdować i spóźnia się lub trzeba go szukać. Szczególnie zdezorientowany i zestresowany jest w przypadku spontanicznych wydarzeń. Dla neuroatypowych młodych ludzi (np. z ADHD i spektrum autyzmu) szczególnie znaczenie ma dobrze zorganizowany i jasno zakomunikowany przebieg dnia. Dlatego codzienna rutyna może dostarczyć im pomocnych punktów odniesienia. Ponadto takie rytuały, jak poranne spotkania w kręgu i wieczorne rundy podsumowujące, są okazją do regularnego pytania o samopoczucie i tym samym przyglądania się każdej osobie w grupie. Można je też wykorzystać do przekazywania informacji o programie dnia i tygodnia. W ten sposób wszyscy są poinformowani o nadchodzących zajęciach i mogą się do nich przygotować. Dla ułatwienia komunikacji i lepszej orientacji, przydatna będzie przygotowanie planu dnia w formie graficznej. . Natomiast w przypadku spontanicznych zajęć, zespół projektowy powinien zwrócić uwagę na to, w jaki sposób  osoby z grupy mogą się nawzajem wspierać.

---

Przykład 4:
Podczas wprowadzenia do energizera Julia stoi z boku, a kiedy osoba prowadząca prosi ją, aby dołączyła do grupy, z niechęcią dołącza do kręgu. Ćwiczenie wymaga szybkich reakcji, które sprawiają Julii wyraźną trudność, co powoduje, że szybko ląduje w środku kręgu. Robi się czerwona jak burak i nie jest w stanie dalej uczestniczyć w grze. Ogólnie rzecz biorąc, przy wyborze ćwiczeń i metod zawsze liczy się wrażliwość. Ćwiczenia wymagające częstego kontaktu fizycznego lub różnych form rywalizacji (na szybkość, refleks, kreatywność itp.), mogą być dla niektórych młodych ludzi zbyt obciążające. Potrzebne jest więc wyczucie i ogromna czujność ze strony osób prowadzących. Udział w takich ćwiczeniach powinien być z zasady dobrowolny. Dlatego wprowadzając je należy zawsze informować o możliwości rezygnacji z udziału lub ograniczenia się do samej obserwacji.

---

Przykład 5:
Zachowanie Jakuba wydaje się innym młodym osobom dziwne. Czasami nuci pod nosem, mówi do siebie i ciągle kręci się w kółko. Młodzież śmieje się z niego i nazywa go „psycholem”.

Zespół projektowy musi być wyczulony na wszelkie przejawy dyskryminacji ze względu na predyspozycje neurologiczne, podchodzić do nich poważnie i odpowiednio reagować. Warto również uświadomić młodzieży, że zachowania autostymulacyjne (tzw. stimming) są naturalną formą wyrażania siebie oraz sposobem na samoregulację.

Wszyscy młodzi ludzie w grupie – zarówno neurotypowi, jak i neuroatypowi – powinni odnaleźć w niej swoje miejsce i wzbogacać ją swoją indywidualnością. Sprzyja temu uznanie umiejętności i indywidualnych zdolności poszczególnych osób oraz umożliwienie im rozwijania własnego potencjału podczas spotkania młodzieży.

Mam np. bardzo dobre doświadczenia z organizowaniem „Passion-Night” (Wieczoru Pasji). Podczas tego wydarzenia wszyscy młodzi ludzie są proszeni o zaprezentowanie swojej osobistej pasji lub opowiedzenie o niej. Wtedy nagle zaczynają błyszczeć diamenty, które na co dzień bywają niedostrzegane lub wyśmiewane w grupie.

---